Vesti

Mađari se odužili Milankoviću

Na inicijativu Lasla Sarka (László Szarka) Direktora Istraživačkog centra za astronomiju i geonauke Mađarske akademije nauka i Ištvana Monoka (István Monok) Direktora Biblioteke i informacionog centra Mađarske akademije nauka, 20. aprila 2017. godine na Dan planete Zemlje u Biblioteci Mađarske akademije nauka postavljena je spomen-ploča Milutinu Milankoviću, čime je obeležen njegov boravak i rad u Mađarskoj akademiji nauka za vreme njegove internacije u Budimpešti tokom Prvog svetskog rata. Prenosimo u celini članak koji je povodom ovog događaja objavila Mađarska akademija nauka.

akademija-nauka

Jedan od najpoznatijih geofizičara sveta dobio je spomen-ploču u Biblioteci Mađarske akademije nauka

Srpski geofizičar Milutin Milanović tokom Prvog svetskog rata prinudno je boravio u Budimpešti. Svoje dane interniranja mogao je da posveti istraživanjima zahvaljajujući matematatičaru Kalmanu Siliju (Kálmán Szili) legendarnom direktoru Biblioteke Mađarske akademije nauka. Rezultati rada u biblioteci bili su temelj teorije klimatskih promena i njihova astronomska veza. Od sada spomen-ploča obeleževa ovu epizodu istorijata nauke u čitaonici Biblioteke i informacionog centra Mađarske akademije nauka.
„Biblioteke su retko mesta otkrića u prirodnim naukama. Međutim, ukoliko se u vanrednim okolnostima susretnu vanserijski ljudi i to može da se desi”. Ovim rečima potpredsednik Mađarske akademije nauka, Domonkoš Sas (Domonkos Szász) pozdravio je okupljene naučnike prilikom otkrivanja spomen-ploče Milutina Milankovića, srpskog geofizičara i astronoma.

Prema tekstu na spomen-ploči u čitaonici Biblioteke i informacionog centara Mađarske akademije nauka, srpski naučnik je „staž za vreme Prvog svetskog rata (1914-1918) proveo je u istraživačkom radu u Biblioteci Mađarske akademije nauka.

Ovde je postavio temelje teorije o odnosima između astronomskih faktora koji utiču na Sunčevu eneregiju, koja dolazi do Zemlje, i dugoročnih klimatskih promena.

Inicijatori postavljanja spomen-ploče, Laslo Sarka, Direktor Istraživačkog centra za astronomiju i geonauke Mađarske akademije nauka i Ištvan Monok, Direktor Biblioteke i informacionog centra Mađarske akademije nauka, otkrili su spomen-ploču 20 aprila 2017. na Dan planete Zemlje. Prema rečima Lasla Sarke otkrivanjem spomen-ploče hteli su da se ukaže na okolosti rođenja i značaj jedne od najznačajnijih teorija u istraživanju klime.

mm-ploca-madjarska-2

Ištvan Monok, Domonkoš Sas i Laslo Sarka (sleva nadesno)

Ovu neverovatnu ali istinitu priču ovako je opisao jedan evolutivni biolog Univerziteta u Vašington u Sijetlu, SAD, koji je tokom poslednje decenije 21. veka radio na problemima klimatskih promena:

„Jedno od najznačajnijih mesta razumevanja ledenih doba bila je Biblioteka Mađarske akademije nauka (…) Ovde se, interniran tokom Prvog svetskog rata, nalazio Milutin Milanković (…) Godine 1914. u rodnom mestu u (austrougarskom) Dalju uhapšen je od vojnika Austrougraske i kasnije dopremljen u Osiječku tvrđavu (…) Njegovi nadzornici su dobili telegram da se Milanković prebaci u Budimpeštu. Ovakav splet okolnosti dogodio se tako što je nakon Milakovićevog hapšenja stigla vest do izvesnog profesora Čubera (Emanuel Czuber) koji je napisao apel za njegovo oslobađanje. Nakon dolaska u Budimpeštu, Milanković je posetio i Biblioteku mađarske akademije nauka gde je imao srdačan doček od matematičara i tadašnjeg direktora, Kalmana Silija. Naredne četiri godine, Milanković je proveo u čitaonici biblioteke gde je radio na matematičkom modelu koji je opisivao klimu planete (Zemlje) sa različitim nagibima ose rotacije i promenljivom eliptičnom putanjom. Poveremeno je imao obavezu da se javlja u policijsku stanicu da bi se uverili da nije pobegao”.

A Domonkoš Sas je ovako sumirao pouku Milankovićevog budimpeštanskog boravka:

„Ostavili su ga da razmišlja i radi. Da li može neki naučnik više da poželi?”.

Životno delo Milankovića

Srpski naučnik pođen je 1879. godine, a inženjersku diplomu stekao je u Beču 1902. godine. Godine 1909. postao je profesor Univerziteta u Beogradu. Najviše su ga zanimala istraživanja, stalno je tražio probleme koje treba rešiti. Ideju o matematičkom definisanju odnosa astronomskih faktora koji utiču na količinu Sunčeve energije koja dolazi do Zemlje i dugoročnih klimatskih promena, osmislio je 1911. godine uz čašu vina u drugarskom okruženju sa jednim mladim rodoljubivim pesnikom. Rezultati istraživanja u Biblioteci Mađarske akademije nauka objavljeni su 1920. godine u Parizu pod nazivom Matematička teorija toplotnih pojava izazvanih Sunčevim zračenjem (Théorie mathématique des phénomènes thermiques produits par la radiation solaire).

Spomen-ploča u čitaonici Biblioteke i informacioninog centra Mađarske akademije nauka: Srpskom geofizičaru i astronomu, Milutinu Milankoviću, bilo je dozvoljeno da svoju internaciju tokom Prvog svetskog rata (1914-1918) provede u istraživačkom radu u Bioblioteci Mađarske akademije nauka. Teoriju o vezi između dugoročnih klimatskih promena i astronomskih faktora koji utiču na količinu Sunčeve energije koju primi Zemlja, začeo je ovde.
  
Po Milakovićevoj teoriji, postoji veza između solarne radijacije koja dolazi do Zemlje i promena u orbiti i osi rotacije naše planete. Astronomski parametri pogotovo na severnoj hemisferi – na 55°-65° severne širine – leti utiču na količinu Sunčeve energije koja dopire do Zemlje. Milanković je pokazao da postoji uska povezanost između promena astronomskih parametara i perioda zaleđivanja i odleđivanja. Njegove proračune usavršio je Đerđ Bačak (György Bacsák) koji je rođen 1870. u Bratislavi, Slovačka. Godine 1970. empirijski su potvrđeni ciklusi Milaković-Bačak na osnovu istrumentarnih merenja, paleoklimatskih istraživanja i analizom izotopa kiseonika uzoraka sedimenata.

Pre otkrivanja spomen-ploče Milankoviću, održana su i prigodna predavanja koja su ukazala i na moguće prirodne razloge promene klime. Predavanja su održali:
• Đerđ Major: Kratka biografija Milutina Milakovića
• Slobodan Marković: Putovanja Milakovića uz Dunav: Budimpešta, kalendar ledenih doba, les
• Matias Harchauzer: Geološki i stratigrafski značaj Milakovićeve teorije
• Zoltan Kern: Rekonstrukcija stogodišnjih oscilacija solarne aktivnosti na osnovu proksi podataka.
• Akoš Keresturi: U potrazi za Milankovićem na Marsu
• Sabolč Barca: Klima, ekliptika i sekularne promene solarne radijacije
• Andraš Hagen: Dopisivanja Milutina Milankovića i Đerđa Bačaka